การพัฒนาศักยภาพชุมชนผ่านการพัฒนาเส้นทางการท่องเที่ยว และสินค้าจากอัตลักษณ์ชุมชน ในจังหวัดจันทบุรี

บทคัดย่อ การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ ๑) เพื่อศึกษาข้อมูลและศักยภาพพื้นฐานของชุมชน ผ่านเส้นทางการท่องเที่ยวและสินค้าจากอัตลักษณ์ท้องถิ่น ในจังหวัดจันทบุรี ๒) เพื่อศึกษาองค์ประกอบการพัฒนากิจกรรมและการมีส่วนร่วมของชุมชนในการส่งเสริมการท่องเที่ยว ในจังหวัดจันทบุรี ๓) เพื่อพัฒนาศักยภาพชุมชนผ่านการพัฒนาเส้นทางการท่องเที่ยวและสินค้าจากอัตลักษณ์ท้องถิ่น ในจังหวัดจันทบุรี ๔) เพื่อประเมินศักยภาพชุมชนผ่านเส้นทางการท่องเที่ยวและสินค้าจาก อัตลักษณ์ท้องถิ่น ในจังหวัดจันทบุรี การวิจัยในครั้งนี้ เป็นการวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Methods Research) ระหว่างการวิจัยเชิงปริมาณและการวิจัยเชิงคุณภาพ การวิจัยเชิงปริมาณ เก็บข้อมูลจากลุ่มตัวอย่าง คือ ประชาชนในหมู่บ้านไร้แผ่นดิน จำนวน ๒๘๖ คน สุ่มตัวอย่างแบบง่าย จากประชากร ๑,๐๐๘ คน เครื่องมือเก็บข้อมูล ได้แก่ แบบสอบถาม ซึ่งมีค่าความเชื่อมั่นทั้งฉบับเท่ากับ ๐.๙๕๖ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติ ได้แก่ ค่าร้อยละ ค่าเฉลี่ย ค่าเบี่ยงเบนมาตรฐาน การวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (In-depth interview) จำนวน ๑๕ รูป/คน เลือกแบบเจาะจงจากผู้เชี่ยวชาญ เครื่องมือในการเก็บข้อมูล ได้แก่ แบบสัมภาษณ์เชิงลึกที่มีโครงสร้าง เก็บข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์แบบตัวต่อตัว และตรวจสอบข้อมูลจากผู้มีส่วนร่วมในการสนทนากลุ่มเฉพาะ (Focus Group Discussion) จำนวน ๑๐ คน วิเคราะห์ข้อมูลจากทั้งสองขั้นตอนโดยการพรรณนาความ ผลการวิจัย พบว่า ๑. ข้อมูลและศักยภาพพื้นฐานของชุมชนผ่านเส้นทางการท่องเที่ยวและสินค้าจากอัตลักษณ์ท้องถิ่น ในจังหวัดจันทบุรี เรียงตามลำดับ ดังนี้ ๑) การเพิ่มพื้นที่สีเขียวของป่าชายเลนอย่างมีส่วนร่วม ๒) การเสริมสร้างจิตสำนึก ความรู้ ความเข้าใจด้านการท่องเที่ยวชุมชนแก่ทุกภาคส่วนและภาคีเครือข่ายให้ความร่วมมือกันพัฒนา ๓) จัดตั้งศูนย์บริการข้อมูลการท่องเที่ยวในชุมชน ๔) มีสื่อนำเสนอข้อมูลการท่องเที่ยวให้แก่ประชาชน ๒. องค์ประกอบการพัฒนากิจกรรม และการมีส่วนร่วมชุมชนในการส่งเสริมการท่องเที่ยวในจังหวัดจันทบุรี ประกอบด้วย ๑) กิจกรรมที่สะท้อนอัตลักษณ์ชุมชน ๒) การมีส่วนร่วมในการพัฒนาและอนุรักษ์แหล่งท่องเที่ยวให้มีความยั่งยืน ๓) มีสินค้าจากอัตลักษณ์ชุมชนที่มีคุณภาพ ๓. การพัฒนาศักยภาพชุมชนผ่านการพัฒนาเส้นทางการท่องเที่ยวและสินค้าจากอัตลักษณ์ท้องถิ่น ในจังหวัดจันทบุรี ประกอบด้วย ๑) การพัฒนาร้านค้า ร้านอาหารให้เพียงพอต่อการบริการนักท่องเที่ยว ๒) พัฒนาเส้นทางให้เข้าถึงแหล่งท่องเที่ยวได้โดยสะดวก ๓) พัฒนาระบบการจัดการขยะและนำเสียให้เรียบร้อย ๔. การประเมินประสิทธิผลการพัฒนาศักยภาพชุมชนผ่านการพัฒนาเส้นทางการท่องเที่ยวและสินค้าจากอัตลักษณ์ชุมชน ในจังหวัดจันทบุรี พบว่า ผู้ตอบแบบสอบถามความพึงพอใจต่อการป้องกันผลกระทบที่มีต่อสิ่งแวดล้อม มีการติดตามผลการจัดการท่องเที่ยว และประโยชน์ที่ได้รับจากการท่องเที่ยว รวมถึงการประเมินแผนการพัฒนาพื้นที่ไม่ให้ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม รูปแบบการพัฒนาศักยภาพชุมชนของหมู่บ้านไร้แผ่นดิน คือ “บางชันโมเดล” ประกอบด้วย ๑) กิจกรรมการท่องเที่ยวที่เป็นอัตลักษณ์ คือ ล่องแพเปียก พายเรือ และชมเหยี่ยวแดง การเรียนรู้วิถีชีวิตชุมชน ๒) เส้นทางการท่องเที่ยวของหมู่บ้านไร้แผ่นดิน เป็นแหล่งท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์วิถีชุมชน เป็นชุมชนที่มีวิถีชีวิตผูกพันกับสายน้ำ ตามสโลแกนที่ว่า “หมู่บ้านไร้แผ่นดิน ถิ่นเหยี่ยวแดง แหล่งปลาเสือ เหลือเชื่อทะเลแหวก แมกไม้โกงกาง ฟ้าสางที่บางชัน” ๓) สินค้าที่เป็นอัตลักษณ์ท้องถิ่น ประกอบด้วย กุ้งแห้ง กุ้งต้มหวาน กะปิ หมึกแห้ง ปลาเค็ม น้ำปลา และสินค้าท้องถิ่นที่ระลึกให้กับนักท่องเที่ยว ๔) ศูนย์บริการข้อมูลการท่องเที่ยว โดยเจ้าหน้าที่ประชาสัมพันธ์ที่มีความรู้ ๕) ภาคีเครือข่าย มีการเสริมสร้างจิตสำนึกการท่องเที่ยวเชิงอนุรักษ์ เพื่อการมีส่วนร่วมชองทุกภาคส่วน คำสำคัญ : การพัฒนาศักยภาพ, เส้นทางการท่องเที่ยว, สินค้าจากอัตลักษณ์ชุมชน Research Title: Developing community potential through the development of tourism routes and products from community identity in Chanthaburi Province Researchers: Dr. Sirawat Khrongboon, Phrapalad Wetchayan Thitasatto (Waeophet), Mr.Thaworn Kotchai, Dr.Phongsawit Sriprawat Asst. Prof. Chamlong Saensanoh, Mr.Kiattipong Chankaew Division: Mahachulalongkornrajavidyalaya University, Chanthaburi Buddhist College Fiscal Year: 2025 (2568 B.E.) Research Funding: Mahachulalongkornrajavidyalaya University Abstract The objectives of this research were: 1) to study the fundamental information and potential of the community through tourism routes and products derived from local identity in Chanthaburi Province; 2) to investigate the components of activity development and community engagement in promoting tourism in Chanthaburi Province; 3) to develop community potential through the enhancement of tourism routes and products based on local identity; and 4) to evaluate the community’s potential through these identity-based tourism routes and products. This study employed a mixed-methods research design, integrating both quantitative and qualitative approaches. In the quantitative phase, data were collected from a sample of 286 residents of the “Landless Village” (Ban Rai Phaen Din), who were selected via simple random sampling from a population of 1,008 individuals. The research instrument was a questionnaire with an overall reliability coefficient of 0.956. Statistical analysis included percentage, mean, and standard deviation. For the qualitative phase, data were gathered from 15 key informants, purposefully selected from experts, through structured in-depth interviews. Data collection was conducted via face-to-face interviews, and the findings were validated through a focus group discussion involving 10 participants. Data from both research phases were analyzed and presented through descriptive analysis. The research findings indicated that: 1. Regarding the fundamental potential of the community in Chanthaburi Province, the study found that: 1) there was an enhancement in the participatory expansion of mangrove forest green areas; 2) awareness and knowledge of community tourism were fortified across all sectors to foster collaboration; and 3) a tourism information center was established to disseminate information via various media. 2. The components of activity development and community engagement comprised: 1) initiatives that embodied the community’s identity; 2) involvement in sustainable development and preservation; and 3) the production of high-quality goods reflecting communal identity. 3. In terms of enhancing community capability, the focus was placed on: 1) improving shops and restaurants to accommodate tourists; 2) upgrading roadways for better access; and 3) establishing waste management systems. 4. The assessment of community capacity enhancement showed that respondents expressed satisfaction regarding the mitigation of environmental impacts. Follow-up outcomes included area development plans aimed at ensuring environmental preservation. The community capacity development model for the Landless Village was identified as the “Bang Chan Model,” which consisted of: 1) distinctive tourism activities, such as wet rafting and observing red hawks; 2) the “Landless Village” tourism route, recognized as an ecotourism destination; 3) products with regional identity, such as dried shrimp and shrimp paste; 4) a tourism information center with competent personnel; and 5) collaborative partners that heightened awareness of ecotourism across all sectors. Keywords: Capacity Development, Tourism Pathways, Community Identity Products